17 Temmuz gecesi…Coldplay’in etkileyici sahne gösterileri, binlerce kişinin iştirakiyle bir müzik şölenine dönüşüyor. Lakin gecenin sonunda toplumsal medyada konuşulan şey ne müziğin büyüsü ne de ışıkların ahengi oluyor.Tartışmaların merkezinde, dev ekranlarda beliren iki isim var: Data şirketi Astronomer’ın CEO’su Andy Byron ve İnsan Kaynakları Yöneticisi Kristin Cabot.
İkilinin samimi halleri, “kiss cam” olarak bilinen ve çiftleri öpüşmeye teşvik eden kamera oyununun gayesi haline geliyor. Fakat bu sefer izleyiciler gülüşmüyor, kahkaha atmıyor. Zira ekranlara yansıyan yalnızca bir çiftin utangaç tebessümü değil; paniğe kapılmış iki profesyonelin istemsiz bir mahremiyet ihlali.
Cabot yüzünü çevirerek saklıyor. Byron eğilerek kadrajdan çıkıyor.Ve biz izleyiciler olarak şu soruyla baş başa kalıyoruz: Cümbüşün sonu nerede biter? Mahremiyet, istek ve kurumsal sorumluluk nerede başlar?
Bu yazıda, bu olayı hem gündelik ahlaki sorularla hem de Kant, Spinoza, Mill ve Foucault üzere düşünürlerin ışığında inceliyoruz. Zira çağdaş çağda bir konser anı, bir toplum aynasına dönüşebiliyor.
Kant: İnsan Gayedir, Araç Değil
Immanuel Kant’a nazaran ahlakın temel unsuru çok açıktır:
“İnsan, asla yalnızca bir araç olarak kullanılmamalı, her vakit bir emel olarak görülmelidir.”
Bu prensibe nazaran, bir kişinin isteği olmadan onu kamusal bir cümbüşün nesnesi haline getirmek ister istemeden dahi olsa ahlaki bir ihlaldir.
Kiss cam uygulamasında maksat alınan bireylerin açık bir isteği yoksa, onlar artık birey değil, seyircinin eğlenmesi için araç haline gelmişlerdir. Bu, Kant’ın “kategorik imperatif”ine direkt karşıttır.
Kant’ın gözüyle bakarsak: Cabot ve Byron kamuya açık bir alanda bulunsalar da dev ekrana yansıtılmak için açıkça onay vermemiştir. Bu, onların birer “eğlence objesi”ne indirgenmesi manasına gelir. Münasebetiyle bu aksiyon, insan onurunu zedeleyen, özerkliği hiçe sayan bir müdahaledir.
Spinoza: Duygulanımlar, Özgürlük ve Denetim Kaybı
Spinoza insan davranışlarını “duygulanımlar” (affectus) üzerinden açıklar. Ona nazaran insan ya aktif (aktif) ya da pasif bir formda var olur.
Etkin olan birey, his ve fikirlerinin farkındadır ve ona nazaran davranır. Pasif olan ise dış etkenlerin tesiri altındadır.
Bu bağlamda, konser gecesindeki imgeler bir pasif duygulanım üretmiştir: Şaşkınlık, utanç, panik. Bu hisler kişinin denetim alanını daraltır. Spinoza’nın etiğine nazaran, bu durum insanın özgürlüğünü elinden alan, onu edilgen bir pozisyona sokan ve iradesini zayıflatan bir etik sorun teşkil eder.
Mill: Toplumsal Yarar mı, Kişisel Ziyan mı?
John Stuart Mill’in faydacılığı (utilitarianism), bir aksiyonun hakikat ya da yanlış olmasını onun yarattığı toplam yarar ile ölçer. Ama Mill birebir vakitte ‘zarar prensibi’ni de savunur:
“Bir bireyin özgürlüğü, diğerine ziyan vermeye başladığı yerde biter.”
Kiss cam, kısa vadede binlerce şahsa cümbüş sağlayabilir. Lakin ekrana çıkan kişi bu imajla rezil olduğunu hissediyorsa, mahremiyeti zedelenmişse, ilişkisel ya da kurumsal prestij ziyan görmüşse bu durum artık cümbüş değil, bir ahlaki ziyandır. Mill’in gözüyle bakıldığında, toplumun kahkahası, iki bireyin mahremiyetini ihlal ettiği anda meşruiyetini yitirir.
Foucault: Görünürlük, Nezaret ve Güç
Michel Foucault’ya nazaran çağdaş toplumlar, bireyleri daima nezaret altında tutarak davranışlarını şekillendirir. Onun meşhur “panoptikon” metaforu, herkesin görünür olduğunu bildiği lakin kimin izlediğini bilmediği bir nezaret sistemini anlatır. Kiss cam tam olarak bu tertibin dijital versiyonudur. Kimin seçileceğini bilemezsiniz. Ne vakit “ekranın hedefi” olacağınızı öngöremezsiniz. Ve görünür olduğunuzda davranışınız anında kamuya mal edilir.
Cabot’un yüzünü saklaması ve Byron’ın kadrajdan kaçması, bu ani nezaretin panik yaratan bir sonucu. Foucault’ya nazaran bu üzere görünürlük formları, bireyin kendisini özgürce söz etmesini mahzurlar ve iktidarın sinsi bir biçimde tezahürüdür.
Bir konser kalabalığı içinde bulunmak, kişinin görünmek istediği manasına gelmez.Bir CEO ya da bir insan kaynakları yöneticisi olmanız da sizi otomatik olarak kamusal gereç haline getirmez. Andy Byron ve Kristin Cabot’un imajları, şahsen tertip tarafından binlerce bireye sunulmuştur. Toplumsal medya aracılığıyla ise artık dünyanın ekranındadırlar. Bu, dijital çağın en büyük çelişkilerinden biridir: Herkes görünürlük ister, lakin hangi görünürlükten bahsettiğimizi çok az kişi sorar. Etik dünyasında istek yalnızca ‘hayır’ denmediği için var sayılmaz. Gerçek istek, özgürce, şuurla ve açık halde “evet” demektir. Konser girişinde “görüntünüz kaydedilebilir” yazıyor olabilir. Fakat bu, sizin mahrem bir anınızın ekranlara yansıtılmasına otomatik onay verdiğiniz manasına gelmez.
(Görsel Kaynağı: Britannica)
Algı Hakikaten Daha Güçlüdür
Bu olay ferdî bir mahremiyet ihlali olduğu kadar, kurumsal etik açısından da sıkıntılıdır. CEO ile İK yöneticisi ortasında ister olsun o ister romantik ilgi ister profesyonel bir bağ olsun o imajda izleyici yalnızca “kişisel yakınlığı” görmez. Tıpkı vakitte kurumsal hudutların bulanıklığını, güç asimetrisini ve ayrıcalık algısını da izler. Bilhassa çalışanlar açısından bu tıp imajlar, şirket içi adalet ve liyakat algısını zedeleyebilir. “Bazı alakalar birtakım kapıları daha kolay açıyor olabilir mi?” sorusu, kurum kültürünü yıllarca gölgede bırakabilir.
Kiss cam, yalnızca bir cümbüş aracı değil; çağdaş toplumun mahremiyetle kurduğu problemli bağın sembolü haline gelmiş durumda. Kimi vakit gülüyoruz, kimi vakit unutuyoruz. Lakin öznesi olanlar için o an kolay kolay geçmiyor. Sahiden bu kadar görünür olmak zorunda mıyız?
(Kapak Görsel: Subkuz News)
X
Bu makalede öne sürülen fikir ve yaklaşımlar büsbütün müelliflerinin özgün niyetleridir ve Onedio’nun editöryal siyasetini yansıtmayabilir. ©Onedio
